A Clockwork Orange (1971)

1968 kom út myndin 2001: A Space Odyssey eftir Stanley Kubrick og vakti sú mynd töluverða athygli því önnur eins mynd hafði ekki sést. Mörgum þótti myndin vera fáránleg en núna er myndin talin vera með bestu kvikmyndum allra tíma sem er bara sanngjarnt. Það er því ótrúlegt að aðeins þrem árum eftir 2001: A Space Odyssey að þá kom út önnur mynd eftir Kubrick sem er jafnvel talin vera betri.


Being the adventures of a young man whose principal interests are rape, ultra-violence and Beethoven.


Árið 1971 kom út mynd eftir Stanley Kubrick sem nefndist A Clockwork Orange sem var gerð eftir samnefndri skáldsögu manns að nafni Anthony Burgess. Sjálfur þoldi Burgess ekki bókina og vildi að hann hefði aldrei skrifað hana, enda umdeild fyrir mikið ofbeldi og kynlíf. Miðað við fyrri yfirlýsingar um bókina þá kom það ekkert á óvart að honum leist ekkert á myndina, beinlínis hataði hana. Rétt eins og með bókina þá varð myndin vægast sagt umdeild. Í Bretlandi komu upp atvik eftir frumsýningu myndarinnar sem voru rakin beint til hennar s.s. nauðganir og þess háttar. Það var því fljótlega hætt að sýna hana í Bretlandi en hún var aftur tekin til sýninga eftir að Kubrick lést.


Byrjum á byrjuninni. Hvað þýðir “ A Clockwork Orange?” Sumir eru bara ekki að skilja hvað er svona rosalega merkilegt við mynd sem heitir “klukkugengin appelsína” Það er vissulega bein þýðing en merkingin er rakin til þess að Anthony Burgess, ef einhver gleymdi þá samdi hann bókina, bjó um tíma í Malasíu og þar í landi merkir orðið “orang” (dregið af orangutan) maður. Það er erfitt að færa þennan titil yfir á íslensku en það er hægt að segja að þetta merki eins konar “vélmaður”. Það má gjarnan koma með einhverja flotta þýðingu á þessu.


Eitt það fyrsta sem maður tekur eftir þegar maður horfir á myndina er hvernig talsmátinn er hafður. Það er ekki skrýtið þótt að maður hafi ekki skilið öll orðin en orð eins og “gulliver”, “droogie”, “rassoodocks”, “synthemesc” koma fram ásamt mörgum fleiri. Maður getur dregið ályktanir þegar maður horfir á myndina t.d. með orð eins og “gulliver” en það merkir höfuð og “droogie” en það merkir félagi eða vinur. Önnur orð er mjög erfitt að vita hvað merkja. Þessi orð koma frá Anthony Burgess. Hann samdi tungumál sem var blanda af ensku og rússnesku, kallaði það Nadsat. Í myndinni eru það bara Alex og félagar sem tala málið enda er tungumálið talað af yngri kynslóðinni. Aðrir í myndinni tala sín eigin mál eftir stöðum í samfélaginu.


Hvað fjallar A Clockwork Orange um? Í stuttu máli fjallar hún um ungan mann að nafni Alex de Large sem leikinn er af Malcolm McDowell. Myndin á að gerast í náinni framtíð en það er ekki tekið fram hvaða ár þetta gerist. Hann og félagar hans, “his droogs”, nauðga, berja og lenda í alls kyns vandræðum kvöld eftir kvöld eða eins og þetta er orðað svo snilldarlega, ultra violence. Kvöld eitt fer mikið úrskeiðis og Alex er handsamaður af lögreglunni og dæmdur til 14 ára fangelsisvistar. Í fangelsinu fréttir Alex um svokallaða “Ludovico”aðferð sem er í raun heilaþvottur sem á að gera hann óvirkan gagnvart ofbeldi eða óhreinum aðgerðum eða hugsunum.


Til að byrja með er myndin alveg frábærlega leikin. Malcolm McDowell er svo fullkominn í þetta hlutverk. Hann vinnur leiksigur og það er synd að hann hafi ekki fengið Óskarinn fyrir þetta hlutverk. Túlkunin er svo mögnuð hjá honum. Það er leiðinlegt hvað hann hefur sést lítið eftir A Clockwork Orange því hann er það magnaður. Aðrir í myndinni standa sig auðvitað frábærlega og þá ber helst að nefna Georgie sem er einn af the droogies. Hann hefur sömuleiðis ekkert sést enda ekki verið að leika mikið síðan.


Alex hefur valið sér leið ofbeldis og nauðgana eins og kom fram áðan og hann er stoltur af því. Takið eftir því þegar fangelsisvörðurinn spyr hann um glæpinn þá er Alex einkar stoltur þegar mann segir “Murder, sir”. Hann velur það því það er í rauninni einungis illgirni. Einnig kemur það fram í myndinni að það virðist ekki vera mikil stjórn á svæðinu þar sem Alex á heima því t.d. róninn sem hann og félagar hans berja segir að það sé “no law and order anymore”. Svo þegar hann gengur heim þá er allt í rústi á leiðinni til hans og í blokkinni þar sem hann á heima. Við fáum að sjá Alex skemmta sér eins og honum einum er lagið og þá er ég að tala um barsmíðar og nauðganir. Myndin hlaut titilinn X hjá kvikmyndaskoðun í upphafi.





Tilvitnun:


The question is, whether or not this technique really makes a man good. Goodness comes from within, goodness is chosen. When a man cannot choose, he ceases to be a man.




Hér er fangelsispresturinn að tala við Alex um Ludovico-aðferðina.


Okkur er sýnd myrk hlið á mannlegu eðli sem er og verður nema til komi eitthvað mikið komi til þess að breyta því. Til þess að losna við þetta mannlega eðli þarf eitthvað það mikið að það gerir okkur ómannleg. Ludovico-aðferðin eyðir þessu frelsi Alexs til að velja ofbeldi. Ef maður hefur ekki frelsið til þess að velja, þá verðum við í raun ómannleg. Þetta sést alveg einstaklega vel í atriðinu þegar Georgie og Dim fara með Alex til að berja hann þegar Alex er búinn að fara að heiman. Þegar þeir eru að berja hann heyrast vægast sagt einkennileg hljóð sem mjög erfitt er að útskýra. Eins konar bergmál. Eins og það sé búið að berja í einhvern málmhlut. Þar er gefið í skyn að Alex sé í raun orðinn ómannlegur. Hann er í eðli sínu ofbeldishneigður og þegar það er búið að svipta hann því þá er hann orðinn “A Clockwork Orange”. Hann hefur ekkert val og ríkisstjórnin er tilbúin til þess að fórna frelsi fyrir verndun samfélagsins.


Það er ekki hægt að skrifa um A Clockwork Orange án þess að minnast á tónlistina í myndinni. Stanley Kubrick var meistari í því að nota tónlist og það bregst svo sannarlega ekki hér. Aðalstefið er eitt það almagnaðasta sem ég hef nokkurn tímann heyrt og ég fæ ekki leið á því að hlusta það, og trúið mér það er búið að fá að hljóma oft. Tónlistin í ofbeldisatriðunum gerir þau enn áhugaverðari þá sérstaklega í einu atriðinu sem Alex er sýnt þegar hann er í heilaþvættinum. Þetta er einhvers konar tölvuleikjatónlist, erfitt að útskýra hana. Alex notar líka tónlist til þess að fá meira út úr sínum athöfnum t.d. syngur hann “Singing in the Rain” þegar hann er að berja mann að nafni Frank Alexander. Hann notar tónlist sem hvatningu við ofbeldi eða við kynlífi.


Talandi um kynlíf. Það eru ótal myndir og tákn og athafnir sem tengjast kynlífi í þessari mynd og langflestar virðast sýna drottnun á einni manneskju yfir annarri. Fyrir utan nauðganirnar, þá má nefna það þegar Deltiod (skilorðsfulltrúinn hans Alex) grípur í punginn á Alex, þegar Alex grípur í punginn á lögregluþjóninum og svona mætti áfram telja. Veggir eru skreyttir með kynferðislegum myndum sem sýna konur í ögrandi stöðum en þegar Alex er að gæla við sig hugsar hann ekki um þær. Hann hugsar um sprengingar, hengingar og meira ofbeldi sem er sterkasti hluti af persónuleika hans.


Þegar allt kemur til alls er A Clockwork Orange án efa einhver albesta kvikmynd sem gerð hefur verið, finnst mér. Ég er reyndar ekkert búinn að tala um sviðsmyndina eða litina, myndatökuna, leikstjórn eða fleiri hluti sem maður talar venjulega um en það er allt fullkomið enda var Kubrick margumtalaður fullkomnunarsinni. Það er hægt að fara að skrifa um hvert einasta atriði því öll atriðin í myndinni hafa einverja þýðingu en það tæki of langan tíma. Eftir að ég horfði á myndina fyrst hætti ég varla að hugsa um haha í viku, svo áhrifamikil var hún. Þessi mynd er ekki bara talin vera ein besta mynd Stanley Kubrick heldur ein besta mynd allra tíma.

Clockwork Orange

Árið 1962 var gefinn út bók sem átti heldur betur eftir að umbylta cult-bókmenntaheiminum, þessi bók hét Clockwork Orange og var einn af fyrstu cult-bókum sinnar kynslóðar.

Bókin fékk misgóða gagnrýni, sumum fannst hún vera gargandi snilld meðan aðrir gagnrýndu hana fyrir of mikið ofbeldi.

Clockwork Orange fjallar um fjóra ofbeldisseggi sem láta ekkert aftra sér til að fullnægja hræðilegri ofbeldisþörf sinni. Þeir pynta, nauðga og drepa eins og ekkert sé og eru þessi piltar eins skrýtið og það má virðast ennþá táningar. Þrír félagar af hópnum ákveða að gera uppreisn gegn sjálfkjörnum leiðtoga hópsins Alexander og svíkja þeir hann til lögreglunnar sem tekur mjög hart á honum og dæmir hann í fjórtán ára fangelsi fyrir morð á mikilsmetnari listakonu. Þegar hann er búinn að vera í fangelsi í tvö ár býðst honum að taka þátt í meðferð sem á að hreinsa hann af allri ofbeldishneigð en þessi meðferð hefur ófyrirséð áhrif á hann og hans líf.

Þessi bók gerist á einhverju afskekktu tímaskeiði og gefur höfundurinn ekki upp hvenær sagan á að taka sér stað en maður fær að vita að hún gerist í Bretlandi. Þessi fjarlæga veröld er að mjög slæmum toga og eru morð og nauðganir daglegt brauð í þessari matraðarveröld.

Anthony Burgess hefur lengi verið talinn einn af betri rithöfundum sem uppi eru og er hann líka talinn vera einn af skrýtnari höfundum sem uppi eru og má sem dæmi taka ritstíll hans í Clockwork Orange en hann semur sjálfur eins konar tungumál og bætir inn orðum eins og droogs og rasoodocks en þetta eru orð sem eru algjörleg kominn úr hans huga.


Anthony Burgess tók upp á því að afneita bókinni. Hann hataði hana og óskaði þess að hann hefði aldrei skrifað hana. Hann seldi Mick Jagger söngvara Rolling Stones kvikmyndaréttinn af bókinni. Mick Jagger sá sjálfan sig í aðalhlutverki sem hinn ofbeldisóði Alexander Delarge (Alexander The Large í bókinni.) Allt gekk á afturfótunum hjá Mick Jagger við gerð myndarinnar og því seldi hann Stanely Kubrick kvikmyndaréttinn á sama verði og hann hafði keypt hann (500 dollurum).

Stanley Kubrick sem var rosalega mikill perfectionisti byrjaði strax að eyða öllum sínum frítíma að skrifa handrit, hann varð gjörsamlega heillaður af bókinni þegar hann las hana fyrst. Hann réð algjörlega óþekktan leikara, Malcom Mcdovell til að leika hinn ofbeldissjúka Alexander. Tökur myndarinnar gengu mjög brösulega , Stanley Kubrick þurfti þrisvar að skipta um leikkonur í eitt ógeðfelldasta atriði myndarinnar út af því að þær gátu ekki leikið það, svo fengu leikararnir ekki frið út af mótmælum og endaði það þannig að Malcom Mcdovell fékk taugaáfall stuttu eftir að myndin var gefinn út en hann jafnaði sig.

Kvikmyndaeftirlitið gaf myndinni x-rating og er Clockwork Orange ásamt Midnight Cowboy eina myndin sem hefur unnið óskarsverðlaun með x-rating á bakinu. Þegar myndin kom út í Bretlandi voru einhverjir siðspilltir einsatklingar sem létu hana hafa of mikill áhrif á sig og frömdu þeir morð sem svipuðu mjög til þeirra morða sem voru framin í myndinni.

Stanley Kubrick var mikið gagnrýndu fyrir þetta atvik og endaði þetta þannig að hann leyfði ekki sýningar á myndinni í Bretlandi. Það liðu 27 ár þangað frá því að myndin var gefinn út (1971) og þar til hún var sýnd í Bretlandi (1998, árið sem Stanley Kubrick dó.)

Clockwork Orange er algjör snilld og á hún marga harða aðdáendur. Hver rammi myndarinnar er fulkominn og er sviðmyndin alveg frábær. Hún samræmi sig algjörlega við þá hugmynd sem Anthony Burgess skapaði í huga lesanda bókarinnar. Tónlisti er einn mikilvægasti partur myndarinnar, sumum finnst viðbjóðslegt að Stanley Kubrick hafi notað klassískar sinfóníur sem undirspil í hræðilegum ofbeldisatriðum. Mér finnst það algjör snilld. Tónlistin undirstrikar gæði myndarinnar.

Þegar Stanley Kubrick tilkynnti hver væri aðalleikari myndarinnar urðu margir hissa. Hann valdi óþekktan leikara og átti þessi leikari að halda uppi myndinni. Þessi leikari hét Malcom Mcdovell og hélt hann uppi myndinni og meira til.

Clockwork Orange var og er einn umdeildasta mynd sem hefur verið gerð.

Ég veit ekki hvort ég elska eða hata þessa mynd. Kubrick hefur einhver sérstök áhrif á mig. Ég virkilega þoli ekki að horfa á þessa mynd. Clockwork Orange er hreint ´mindfuck´ í tvær klukkustundir. Ég hef aldrei séð svo fáranlega mynd samt svo einstaklega kröftuga, eins og eitthvað ósýnilegt fyrirbæri blessaði þessa mynd. Það góða er að myndin fékk mitt sterka hatur og mína djúpu virðingu. Clockwork Orange er án efa meistaraverk á sínum sviðum en þetta er ekki mynd sem horft er til skemmtunar. Ógleymanleg þessi mynd er, hvert einasta atriði er sérstakt. 100% Kubrick, eða mjög nálægt.

Þessi mynd er hreint út sagt meistaraverk, án efa ein af bestu myndum Stanley Kubriks sem er ein besti leikstjóri sem uppi hefur verið. Þessi mynd er um mann sem heitir Alexander Delarge, mjög ofbeldisfullan smákrimma sem fremur hver ofbeldisverkin á eftir öðrum þangað til hann er gómaður og settur í meðferð ég ætla ekki að segja meira um sögunna til að eyðileggja myndinni fyrir framtíðaráhorfendur hennar.

Malcolm mcdowell leikur hér ungan afbrotamann sem er heilaþvoður til þess að losna við ofbeldishneigðina en eftir það er fortíðin ekki lengi að leita hann uppi. Myndin á sér nokkur góð augnablik en það bætir ekki upp fyrir að hún er þunn og tilgangslaus og þótt ótrúlegt megi virðast víkur handrit Kubricks hvergi að vísun skáldsögu Burgess í titilinn. Ég fatta það ekki alveg. Hvað er eiginlega átt við með klukkugeng appelsína? Af hverju að sleppa þeim kafla úr bókinni? Í heild sinni er myndin ekki nógu góð og ég gef henni eina heila stjörnu fyrir ofbeldisatriðin og einstaka skemmtilegar lýsingar hjá sögumanninum.

A clockwork orange er mjög góð en ofbeldisfull og gróf mynd. Hún fjallar um Alexsem er í klíku með öðrum skrítnum mönnum. Þeir ráðast á fólk, drepa það og í sumum tilfellum nauðga þeir konunum. En þeir eru þó ekki allir alltaf sáttir og lemja hvern annann í spað og skilja eftir blóðuga. Löggan nær Alex því að einn maður í klíkunni lamdi hann í andlitið með flösku. Alex er settur í fangesli en endar síðan í endurhæfingu (endurhæfing er kannski ekki rétta orðið en ég fann ekkert annað). Að því loknu er hann orðinn venjulegur maður og lítur mjög illa á ofbeldi og nauðganir. En hann fær að kenna á því frá fólkinu sem hann lamdi og það lemur hann á móti þegar að hann er orðinn venjulegur og getur ekki lamið á móti. Löggan, eða mennirnir sem voru með honum í klíku lemja hann og hann er sendur á sjúkrahús þar sem nokkuð óvænt kemur upp á.

A Clockwork Orange er ein besta dæmisaga sem hefur verið fest á filmu. Boðskapurinn "what goes around comes around" hefur sennilega aldrei verið sýndur á jafn skemmdan og átakanlegan hátt og hérna.Svona var Kubrick einmitt! Hann kunni að búa til myndir sem sátu eftir í manni, m.a.s. hvort sem manni líkaði þær eða ekki. Engar tvær Kubrick-myndir eru eins og það er vissulega merki um sérvitran snilling og það er af góðri ástæðu af hverju hann er fyrirmynd svo margra í kvikmyndagerð.A Clockwork Orange finnst mér vera besta myndin hans, eins mikið og ég kann að meta 2001: A Space Odyssey, þá finnst mér sú mynd frekar ofmetin. Á eftir þessari fylgja eflaust Dr. Strangelove, Eyes Wide Shut og Full Metal Jacket. En nóg um Kubrick-æðið í mér. Útlit og umhverfi þessarar myndar er einstakt, myndatakan er til fyrirmyndar og er hún ein helsta ástæðan að margar senur myndarinnar sitji svona lengi eftir í manni. Tónlistin er líka í hlutverki þar og kemur líka sér vel fyrir í umhverfinu, en svo má ekki gleyma Malcolm McDowell, sem er næstum ólýsanlegur eða öllu heldur fullkominn sem aðalpersónan. Það er líka synd að hann skuli ekki hafa átt nein önnur almennilega góð hlutverk eftir þessa. Þessi sjúskaða ræma byrjar sem kolsvört gamanmynd, en seinni hlutinn er drama að mesta lagi. Mér finnst mörg smáatriðin á fyrsta hálftímanum vera hallærislega fyndin, en eftir að einn og hálfur tími er liðinn þá finnst enginn húmor. Myndin verður líka þá talsvert alvarlegri og undarlegri. Fjölmargar ljótar senur eru til staðar í myndinni, og flestar þeirra tengjast einhverju sem eiga að vera brandarar (eins og Singin´ in the Rain-atriðið klassíska, þar sem Alex (McDowell) og félagar ryðjast inn í ókunnugt hús). Ég hef horft á þessa mynd þó nokkuð oft (guð hjálpi mér!) og álit mitt hefur ekki enn breyst. A Clockwork Orange á heima í DVD-safni allra þeirra sem hafa áhuga á vönduðum og frumlegum kvikmyndum.10/10

Ég var búinn að bíða lengi eftir að sjá þessa mynd, þannig að vonirnar voru kannski of miklar. Samt sem áður er þetta mjög góð mynd. McDowell er hreint frábær en því miður lék hann eiginlega aldrei annað hlutverk eftir þetta. Ég hugsa að ég megi aldrei heyra í Gene Kelly aftur án þess að mér detti þessi mynd í hug. Eftirá spyr maður sjálfan sig, hvernig datt Kubrick í hug að gera þessa mynd? Á hvaða lyfjum var hann?

Þetta er meistarastykki. Stanley Kubrick er meistari kvikmyndanna, ég verð að segja það. En þótt að þessi er talin betri, samkvæmt dómunum, þá fannst mér Shining betri. Þessi telst samt með einum af bestu myndum hans.